Celem artykułu jest przedstawienie głównych problemów funkcjonowania sektora energii w Polsce oraz uwarunkowań jego modernizacji, która umożliwiłaby stopniowe odejście od energetyki opartej na węglu kamiennym i stworzeniu warunków do zwiększenia znaczenia gazu ziemnego w krajowym sektorze energii. Aby zmiana ta była możliwa, konieczne jest stworzenie przez instytucje państwa instrumentów, które zwiększą znaczenie mechanizmów rynkowych w kształtowaniu struktury źródeł energii w Polsce.

Dodatkowo przedstawiono uwarunkowania zmian w polityce energetycznej w krajach UE-15 i krajach Europy Środkowo-Wschodniej oraz omówiono doświadczenia Holandii i Węgier związane ze zmianą struktury źródeł energii pierwotnej służącej zwiększeniu znaczenia gazu ziemnego.

Wprowadzenie

W minionych dziesięcioleciach doszło do radykalnej zmiany w strukturze źródeł energii pierwotnej na świecie (rys. 1). W uproszczeniu, zmiany te przebiegały w następujących etapach (Łucki 2005):

• w 1954 r. węgiel kamienny, który był paliwem XIX wieku i pierwszej połowy XX wieku, został zdetronizowany przez ropę i gaz łącznie, a w 1962 r. przez samą ropę - ludzkość weszła w epokę ropy naftowej,
• na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku upowszechniła się energetyka jądrowa, która stopniowo odebrała węglowi sporą część rynku,
• w 1995 r. węgiel w krajach OECD spadł na trzecie miejsce, wyprzedzony przez gaz ziemny, który ogłoszono paliwem pierwszej połowy XXI wieku.

Konsekwencją tych zmian jest zwiększenie gwarancji dostaw surowców energetycznych oraz ochrona środowiska naturalnego. Ich wprowadzenie wiązało się zarówno ze świadomą polityką energetyczną realizowaną przez rządy poszczególnych krajów, jak i ze wzrostem świadomości ekologicznej w społeczeństwie, którego konsekwencją było zwiększenie znaczenia ekologicznych źródeł energii. W krajach, które nie dokonały zmian w swej strukturze źródeł energii, konieczne jest dokonanie transformacji sposobu funkcjonowania sektora.
Działania te powinny pozwolić na optymalne funkcjonowanie sektora z punktu widzenia klientów finalnych. Aby dokonać transformacji sektorów energetycznych, konieczne jest uwzględnienie poniższych warunków (Rotmans 2001):

• oparcie procesu zmian w sektorze na myśleniu długoterminowym (co najmniej 25-letnim) jako podstawie kształtowania polityki krótkoterminowej dotyczącej sektora energii,
• myślenie w kategoriach więcej niż jednej domeny i różnych podmiotów wpływających na zmianę w sektorze w różnej skali,
• koncentracja na uczeniu się oraz na wyciąganiu wniosków z ciągłej analizy dokonywanych zmian, co pozwala na szybkie podejmowanie działań naprawczych w sytuacji wystąpienia problemów z dokonywaniem transformacji,
• dążenie do ciągłego wprowadzenia innowacji do systemu oraz do jego usprawnienia, co pozwala na utrzymanie nowoczesnych standardów funkcjonowania sektora,
• utrzymywanie wielu opcji zmian, co pozwala na wybór optymalnych rozwiązań pojawiających się problemów spośród dostępnych możliwości,
• dokonanie prywatyzacji przedsiębiorstw sektora - konieczne jest określenie, jakie obszary sektora, ze względu na ich strategiczne znaczenie, powinny być własnością państwa, a które mogą zostać poddane prywatyzacji,
• przeprowadzenie liberalizacji rynku energii pozwalające na tworzenie optymalnych warunków do działania mechanizmu rynkowego w sektorze, a w konsekwencji ułatwiające ograniczanie poziomu cen nośników energii ponoszonych przez odbiorców finalnych.

Konieczne jest również istnienie instytucji na szczeblu krajowym i regionalnym, których działanie przyczyni się do dokonania zmian w sektorze. Doświadczenia krajów, które podejmowały działania na rzecz transformacji swych sektorów energii, wskazują, że o powodzeniu tych zmian decyduje postawa instytucji państwowych, będących jednymi z głównych inicjatorów zmian. W szczególności instytucje te muszą doprowadzić do wzrostu świadomości społeczeństwa, aby mieszkańcy kraju byli zainteresowani stosowaniem ekologicznych, jak najbardziej przyjaznych środowisku nośników energii.
1. Oczekiwania mieszkańców krajów UE dotyczące kierunków polityki energetycznej

Jak podkreślono, aby zmienić system energetyczny, konieczna jest świadoma polityka energetyczna prowadzona przez instytucje państwowe, której istotnym elementem jest opracowanie i konsekwentne wdrażanie świadomej długoterminowej polityki energetycznej nakierowanej na zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego oraz stosowanie przyjaznych dla środowiska źródeł energii. Na olbrzymią rolę instytucji państwowych w kształtowaniu polityki energetycznej wskazują tzw. eurobarometry publikowane na podstawie badań opinii społecznej zlecanych przez Komisję Europejską. Badania te wskazują, że mieszkańcy krajów UE dostrzegają olbrzymią rolę Komisji Europejskiej w zapewnieniu bezpieczeństwa energetycznego (Energy... 2006). Jednocześnie rośnie jednak oczekiwanie społeczne, że to rządy poszczególnych państw i samorządy lokalne powinny zapewnić bezpieczeństwo energetyczne (rys. 2). Przejawem tego jest odnotowany w badaniach ankietowych wzrost wskazań respondentów podkreślających, że to instytucje rządowe i samorządy powinny odpowiadać za bezpieczeństwo energetyczne.

W społeczeństwie krajów UE istnieją rozbieżności dotyczące poziomu instytucji, które powinny rozwiązywać problemy energetyczne. Przejawem tego braku zgodności jest fakt, że (Energy... 2006):

• mieszkańcy krajów UE-15 oczekują, że to instytucje unijne zajmą się rozwiązywaniem tych problemów (40% głosów wskazywało na instytucje unijne, podczas gdy 32% wskazywało na instytucje poszczególnych państw),
• mieszkańcy krajów Europy Środkowo-Wschodniej będących członkami UE oczekują, że kwestia ta powinna pozostać w gestii instytucji państwa (47% wskazań wobec 41% wskazań na instytucje unijne).

Oczekiwania mieszkańców nowych państw członkowskich UE są jednak coraz bardziej popularne w "starych" państwach UE, czego przejawem jest odnotowany w minionych latach wzrost oczekiwań, że to instytucje państwowe, a nie instytucje unijne powinny zapewnić bezpieczeństwo energetyczne.